Dünyadaki Bor Rezervleri ve Türkiyenin Pazardaki Konumu

Türkiye bor kaynaklarında dünyada birinci durumdadır. Dünya toplam rezervinin 63%’? Türkiye’de bulunmaktadır. Bu rakamların devletleştirmeyi müteakip Eti Holding A.Ş.’de toplanan ve yaklaşık 20,000 km2′lik imtiyazlı sahalarda 15-20 yıl öncesine ait, kısmi çalışılmış bor havzalarına ait veriler olduğu göz önünde bulundurulmalıdır. Türkiye’deki bor madenlerinin yerlerini ve miktarlarını belirleyen kapsamlı bir araştırma henüz yapılmadığından, Türkiye’nin aslında dünya rezervlerinin daha da büyük bir kısmını elinde tutuyor olabileceği düşünülmektedir. Yeni arama çalışmalarının yapılmasıyla Türkiye bor rezervlerinin iki katına bile çıkabileceği iddia edilmektedir. Türkiye’den sonra ikinci kaynak ülke ABD olup, dünya rezervlerinin %13′ü civarında bir payı olduğu bilinmektedir. Ancak ABD, bor’u uzun süredir endüstrinin çeşitli alanlarında kullanmakta olduğundan, yakın gelecekte bor rezervlerinin tükenmesi tehlikesi ile karşı karşıyadır. Bu sebeple ABD, kalan bor madenlerinin bir kısmını “stratejik rezerv” ilan ederek çıkarılmasını durdurmuştur. Türkiye’deki bor madenlerinin kalitesi ABD’dekinden yüksektir. Dünya bor rezervlerinin kalan kısmı Rusya, Çin, Şili, Bolivya, Peru, Arjantin, Sırbistan’da bulunmaktadır.Dünyada işletilen toplam 496 milyon tonluk rezervin 375 milyon tonu Türkiye’dedir. Dünyada işletilen ve tahmin edilen bor madeni rezervlerinin B2O3 miktarlarına göre dağılım yüzdeleri aşağıdaki tabloda verilmiştir:         

 

Tablo-1: Bor Dünya Rezervi

ÜLKE
GöRÜNÜR EKONOMİK REZERV

TOPLAM REZERV (GÖR.+MUH.+MüM.)

GÖRÜNÜR EKONOMİK REZERV ÖMRÜ(YIL)
TOPLAM REZERV ÖMRÜ (YIL)
BİN TON B2O3
TÜRKiYE
375,000
644,000
240
412
ABD
45,000
105,000
33
76
RUSYA
28,000
140,000
16
78
ÇİN
27,000
36,000
17
23
ŞİLİ
8,000
41,000
5
26
BOLİVYA
4,000
19,000
3
12
PERU
4,000
22,000
3
14
ARJANT?N
2,000
9,000
1
6
SIRB?STAN
3,000
3,000
2
2
TOPLAM
496,000
1,019,000
320
649
Kaynak: http://www.maden.org.tr/yeni3/yayinlar/raporlar/borraporu.htm (Eti Holding A.?.)

Türkiye’nin bor madenlerinin rezerv ömrü 412 yıl iken, dünyanın ikinci büyük rezerv ülkesi ABD’nin bor rezervleri 76 yıllık ömre sahiptir. Dünya rezervleri ve bu rezervlerin tüketim artış hızları göz önünde bulundurulduğunda 50-80 yıl sonra ülkemiz bor yataklarının dünyadaki tek bor kaynağı olma ihtimali yüksektir.
Dünyada az sayıda bor minerali üreticisi ülke bulunmaktadır. En büyük üreticiler Türkiye (Eti Bor A.Ş.) ve ABD (Rio Tinto Borax)’dir. Bor ürünleri sanayileri ise Batı Avrupa, Kuzey Amerika ve Japonya’daki az sayıda firmada yoğunlaşmıştır. Çin buna istisna teşkil etmektedir. Çin’de çok sayıda küçük firma kısıtlı çeşitte ürün üretmektedir.
Bor minerallerinin dünyadaki önemli üreticileri ve yapılan üretim miktarları aşağıdaki tabloda yer almaktadır:

Tablo-2: Dünya Bor Mineralleri Üretimi 1970-2001 (000 ton B2O3)

Türkiye
ABD
Toplam
Türkiye
ABD
Toplam
1970
122
510
762
1986
349
571
1120
1971
229
515
878
1987
374
625
1265
1972
248
551
960
1988
473
576
1338
1973
255
602
1020
1989
447
562
1317
1974
291
562
1038
1990
476
608
1359
1975
242
547
975
1991
460
626
1355
1976
220
572
948
1992
402
554
1284
1977
301
667
1129
1993
410
574
1292
1978
346
706
1242
1994
433
550
1325
1979
281
725
1191
1995
435
728
1529
1980
320
710
1222
1996
494
581
1438
1981
333
671
1189
1997
549
604
1507
1982
306
551
1040
1998
552
587
1505
1983
260
578
1018
1999
536
618
1522
1984
331
605
1122
2000
504
546
1431
1985
259
577
1026
2001
517
650
1546
Kaynak: Boron Statistics (A. Buckingham ve Phyllis A. Lyday) , Eti Bor A.?.

2001 yılı itibariyle, B2O3 bazında en büyük üretici 650,000 ton ile ABD’dir. Onu 517,000 ton ile Türkiye izlemektedir. Toplam üretimde (1,546,000 ton) ABD ve Türkiye’nin payları sırasıyla %42, %33,4′dir. Dünya bor üretiminde Türkiye’nin ve ABD’nin yeri ölçümün brüt ton veya (B2O3) bazında yapılmasına göre değişiklik göstermektedir. Brüt ağırlık olarak 1992 yılından beri Türkiye, ABD’yi geçerek bor minerallerinin dünyadaki en büyük üreticisi olmuştur. 2001 yılında ABD’nin bor mineralleri üretimi brüt ağırlık olarak 1,300,000 ton iken, Türkiye’ninki 1,476,000 tondur. Ancak, bor oksit (B2O3) içeriği açısından değerlendirildiğinde, ABD’nin üretimi Türkiye’ninkini geçmektedir. Parasal bazda ise Eti Holding pazarın %20-23′une sahipken, US Borax %65-70′ine sahip durumdadır. Bu durum büyük ölçüde Eti Bor A.Ş.’in pazarı yeterince kontrol edememesinden ve US Borax pazarda sadece katma değeri yüksek rafine bor ürünleri satarken Eti Bor A.Ş.’nin ürün portföyünde katma değeri düşük ham bor’un önemli yer tutmasından kaynaklanmaktadır.

Türkiye ve Amerika Birleşik Devletleri’nin bor mineralleri üretimlerinin (B2O3 bazında) yıllar içinde izlediği eğilim aşağıdaki grafikte görülmektedir:

Grafikten de açıkça görüldüğü gibi Türkiye’deki üretimin artış eğilimi ABD’ninkinin çok üstündedir. Son otuz iki yılda Türkiye’nin üretimi ortalama yıllık %6,47 oranında artarken, aynı rakam ABD’nde %1,3′te kalmıştır.

Türkiye’nin son otuz iki yıldaki üretiminin zaman serisi olarak analizini yaptığımızda serinin 1. derece kısmi oto-korrelasyon gösterdiğini görmekteyiz. Serinin bu özelliğini göz önünde bulundurarak üretimin cari değerinin bir yıl gecikmeli üretim değerleri üzerine regresyonunu yaptığımızda Tablo-3′de verilen sonuçlar elde edilmektedir.

Tablo-3: Üretim Zaman Serisi Regresyon Sonuçlar?

Üretim
Katsayı
Std. Hata
t
P>t
Üetim-1
0.853
0.076
11.204
0.000
Regresyon Sabiti
66.072
28.832
2.292
0.029
R2=0.812
R2=0.806

Tablo-3′den de görüldüğü gibi, bir dönem önceki üretim değerlerinin üretim zaman serisindeki değişiklikleri açıklama gücü yüksektir. Bu anlamda, seri %85 gibi çok yüksek bir zaman bağımlılığı göstermektedir. Diğer bir deyişle, üretime gelen şoklar (bu seride genellikle pozitif) oldukça kalıcı olmaktadır. Bir yıl önceki üretimin bu yılın üretimindeki değişiklikleri açıklama oranı %81,2 gibi oldukça yüksek bir rakamdır. Regresyonun hata terimleri incelendiğinde, oto-korrelasyonun ortadan kalktığı görülmektedir. Dolayısıyla regresyon katsayıları güvenilirdir. Regresyona trend değişkenini de eklediğimizde, regresyonun açıklayıcı değeri artmakta ve trend değişkeni pozitif anlamlı katsayıya sahip olmaktadır.

Tablo-4: Üretim Zaman Serisi Regresyon Sonuçlar? (Trend dahil)

Üetim
Katsayı
Std. Hata
t
P>t
Üretim-1
0.363
0.166
2.183
0.038
Trend
6.549
2.041
3.208
0.003
Regresyon Sabiti
138.805
33.815
4.105
0.000
R2=0.863
R2=0.853

Diğer taraftan, aynı regresyon analizi ABD üretimi zaman serileri için yapıldığında, ABD zaman serisinin bir (veya birden fazla) yıl önceki üretim değerlerine bağımlılık gösterdiği ancak trend değerinin anlamlı olmadığı görülmektedir. Dolayısıyla ABD üretiminin zaman içinde herhangi bir artma (ya da düşme) eğiliminin olmadığı söylenebilir. Yapılan regresyonun açıklayıcı değeri de %17 civarında kalmaktadır. Dünya toplam üretimi de birinci derece zaman bağımlılığı göstermektedir ve trend katsayısı pozitif ve anlamlıdır.Üretimi etkileyen faktörlerde, katsayılarda, Türkiye üretiminin artış eğiliminde ve ABD üretiminin genel eğiliminde önemli bir değişiklik olmazsa Türkiye’nin 2010 yılından önce ABD’nin üretimini geçebileceği söylenebilir.

A) Türkiye’deki Bor Madeni Ocakları

Bor madeni Türkiye’nin özellikle kuzey batı bölgelerinde bulunmaktadır. Türkiye’de bu güne kadar işletilmiş bor madeni ocakları ve bulundukları yöreler Tablo-5′te gösterilmiştir. Bor madenlerini ve bor rafinasyon tesislerini devlet adına Eti Bor A.Ş. Genel Müdürlüğü işletmekte olup, Genel Müdürlük merkezi Bandırma’da bulunmaktadır. Eti Bor A.Ş. Genel Müdürlüğüne bağlı beş işletme Müdürlüğü: Emet Bor İşletme Müsürlüğü, Bandırma Bor ve Asit Fabrikaları İşletme Müd?ülüğü, Kırka Bor işletme Müdürlüğü, Bigadiç Bor işletme Müdürlüğü ve Kestelek Bor işletme Müdürlüğüdür.

Şehir
İlçe-Yöre
Maden Adı
Maden Cinsi
Rezervler
(milyon ton)
(brüt ağırlık)
Rezervler
(milyon ton)
(B2O3 içeriği)
Susurluk
Aziziye, Tulu,Salmanlı,
Kolemanit
576
167
Balıkesir
Bigadiç
Ankara, Acep, Domuz
ve
Sundurgu
Kireçlik, Kurtpınar,
Uleksit
49
14
Küçükkler
Faraş, Günevi, Sultançayırı,
Beğendikler, Yeniköy
Kütahya
Emet
Hisarcık, Harmanköy,
Kolemanit
835
225
Espey, Killik
Bursa
Kestelek
Kestelek
Kolemanit
7.5
2
Eskişehir
Kırka
Göcenoluk, Harmankaya
Tinkal
604
156
Kaynak: http://www.boraxtr.com/boraxtr/Anadosya/bormadennedir.html ve http://www.etiholding.gov.tr

“Kırka-Sarıkaya boraks yatağı Eskişehir ilinin 70 km güneyindeki Kırka bucağının 4,5 km batısındadır. Dünyanın en büyük rezervlerinden biri olup, 1950-1960 yılları arasında vatandaşlarımızın arama ruhsatı alarak yaptığı aramalar neticesinde bulunmuştur. 1962 yılında Türkiye’deki diğer boraks yatakları gibi Kırka boraks yatakları da İngiliz Boraks Consolidated Ltd. Şti.’nin eline geçmiştir. Ancak, şirketin saha devir işlemindeki kanuni eksiklikler sebebiyle ruhsatları iptal edilmiş ve imtiyazı düşen Boraks yataklarının üçünün işletme imtiyazı 1968 yılında Etibank’a geçmiştir. 1968 yılında MTA’nın yaptığı aramalarda Kırka Sodyum tuzu cevherinin Kaliforniya’daki Tinka-Razorit-Kernit cevherinin benzeri olduğu ve yatakların zengin olduğu tespit edilmiştir.” Kırka’daki tinkal cevheri yaklaşık %25-26 civarında B2O3 ihtiva etmekte, çıkarılan cevher Kırka’daki 1.150.000 ton/yıl cevheri işleyecek kapasitedeki yoğunlaştırıcı (concentrator) tesislerinde zenginle?tirilerek B2O3 oranı %32-33′e yükseltilmekte ve tane büyüklüğüne göre sınıflandırmaktadır. Kırka Konsantratör Tesisi 1975 yılından beri faaliyettedir. 1978 yılında Bor türevi tesisleri kurulmaya başlamış ve 1984 yılında faaliyete geçmiştir. Üretilen başlıca ürünler tinkal, boraks pentahidrat ve susuz borakstir.

Kütahya’nın 100 km güney batısındaki Emet’te bulunan maden 1956 yılında M.T.A jeologu Dr. Gawlik tarafından bulunmuş, 1958 y?ılında bölgedeki bor sahaları M.T.A. tarafından Etibank’a devredilmiştir. Yaklaşık %28 ile %37 arasında B2O3 ihtiva eden kolemanit yataklarından çıkarılan cevher ise toplam 1.200.000 ton/yıl cevheri işleyecek kapasitedeki yoğunlaştırıcı (concentrator) tesisinde yıkanarak B2O3 oranı %43-45′e yükseltilmekte ve ürın sınıflandırılmaktadır.

Bigadiç ve yöresindeki bor yatakları 1950 yılında Muharrem Girgin adlı bir madencinin Çamköy yakınlarından topladığı örneklerin kolemanit olduğunun Dr. H. Yakal tarafından tespiti ile bulunmuştur. Önceleri özel sektörün elinde olan maden ocakları Fransız şirketi ile olan saha sınır anlaşmazlığı sebebiyle Bakanlar Kurulu Kararı ile 1976 yılında Etibank’a devredilmiştir. Ortalama %30-32 civarında B2O3 ihtiva eden tüvenan kolemanit cevherini zenginleştirerek B2O3 oranını %40-44′e yükselten, cevher zenginleştirme tesisi 1979 sonundan beri işletmede olup, kapasitesi 600.000 ton/yıl tüvenan cevherdir. Kırma-harmanlama tesisi 1993 yılı sonunda, ham bor öğütme tesisi ise 1998′de üretime geçmiştir. Yörede boraks pentahidrat, boraks dekahidrat, asit borik, sodyum perborat, sülfürük asit üretilmektedir.

Kestelek bor yatakları M.T.A.’nın bölgede linyit araştırmaları sırasında 1954 yılında bulunmuştur. 1979′a kadar çeşitli kişi ve kurumlarca bor cevheri üretimi yapılmış, 1979 yılında saha Etibank’a devredilmiştir. Bölgede 200.000 ton/yıl tüvenan cevher zenginleştirme kapasiteli yoğunlaştırıcı (concentrator) tesisi faaliyet göstermektedir.

Yorum Yaz
Arkadaşların Burada !
Arkadaşların Burada !